در فرایند پیچیده و گسترده تجارت بین‌الملل، حمل‌ونقل کالا و تشریفات گمرکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره تأمین محسوب می‌شوند. بازرگانان، صادرکنندگان و واردکنندگانی که در زمینه تجارت خارجی فعالیت می‌کنند، همواره با اسناد و مدارک متعدد تجاری و گمرکی سروکار دارند. هر یک از این اسناد، نقش حقوقی و اجرایی مشخصی را ایفا می‌کنند و عدم آشنایی با جزئیات آن‌ها می‌تواند کل روند ترخیص کالا را با چالش‌ها و تأخیرهای جدی مواجه سازد. یکی از کلیدی‌ترین و اساسی‌ترین اسناد در بازرگانی بین‌المللی، ترخیصیه یا همان Delivery order است.
ترخیصیه در واقع مجوز تحویل کالا از سوی شرکت حمل‌ونقل به صاحب کالا یا نماینده قانونی او است. بدون وجود این سند، امکان اخذ قبض انبار نهایی، ورود به تشریفات گمرکی و در نهایت خروج کالا از مبادی ورودی کشور مانند بنادر، فرودگاه‌ها و گمرکات زمینی وجود نخواهد داشت. با الکترونیکی شدن سامانه‌های بازرگانی و گمرکی در ایران و جهان، فرایند صدور و پیگیری ترخیصیه گمرک نیز دچار تحولات اساسی شده و دقت و سرعت بیشتری یافته است.
در این مقاله قصد داریم به بررسی جامع و مفصل مفهوم ترخیصیه (دستور تحویل یا اجازه تحویل)، ابعاد حقوقی، انواع، نحوه صدور، تفکیک آن با سایر اسناد تجاری و راهکارهای مدیریت هزینه‌های مرتبط با آن بپردازیم؛ پس با ما همراه باشید.
ترخیصیه چیست؟
در اصطلاح بازرگانی و لوجستیک بین‌الملل، ترخیصیه (دستور تحویل یا اجازه تحویل) در انگلیسی (Delivery Order) نامیده می‌شود و به‌اختصار DO نیز خوانده می‌شود، سندی رسمی است که از سوی متصدی حمل‌ونقل مانند شرکت‌های کشتیرانی، خطوط هوایی، شرکت‌های حمل‌ونقل زمینی یا فورواردرها، به نام انباردار یا گمرک صادر می‌شود. مفهوم اصلی این سند این است که صاحب کالا یا تحویل‌گیرنده مندرج در بارنامه، تمامی هزینه‌های مربوط به کرایه حمل، خدمات مبدا و سایر تسویه‌حساب‌های مالی مرتبط با حمل کالا را انجام داده است و شرکت حمل‌ونقل هیچ‌گونه ادعا یا مانعی برای تحویل فیزیکی کالا به وی ندارد.
به عبارت ساده‌تر وقتی یک محموله تجاری توسط کشتی، هواپیما یا کامیون وارد کشور می‌شود، تا زمانی که کرایه حمل و هزینه‌های جانبی به شرکت حمل‌ونقل پرداخت نشود، کالا در اختیار خریدار قرار نمی‌گیرد. پس از تسویه‌حساب، شرکت حمل‌ونقل با صدور ترخیصیه گمرک، رسماً به انبار مرجع مانند شرکت انبارهای عمومی در بنادر یا فرودگاه‌ها اعلام می‌کند که تحویل کالا به دارنده این سند بلامانع است.
بنابراین ترخیصیه نشان‌دهنده تسویه‌حساب مالی بین صاحب کالا و شرکت حمل‌ونقل بوده و کلید اصلی شروع عملیات ترخیصیه گمرک و ارزیابی‌های گمرکی به شمار می‌رود. باید توجه داشت که Delivery order بر خلاف بارنامه، سند مالکیت کالا محسوب نمی‌شود، بلکه یک مجوز اجرایی و عملیاتی برای تحویل بار است. صدور این سند اثبات می‌کند که تعهدات قراردادی میان خریدار و متصدی حمل به پایان رسیده و اکنون کالا آماده ورود به تشریفات اداری و قانونی گمرک جمهوری اسلامی ایران است.
برای استعلام هزینه و تعرفه پست به خارج فرم زیر را پر کنید.
انواع ترخیصیه
با توجه به روش‌های مختلف حمل‌ونقل، نوع محموله و شیوه تسویه‌حساب‌های بین‌المللی، ترخیصیه می‌تواند در قالب‌ها و انواعی گوناگون صادر شود:
- ترخیصیه خطوط کشتیرانی: این نوع ترخیصیه مخصوص حمل‌ونقل دریایی است. پس از تحویل اصل بارنامه دریایی به دفتر خط کشتیرانی و پرداخت هزینه‌های ترمینال، این سند برای گمرک و بندر صادر می‌شود.
- ترخیصیه هوایی: در حمل‌ونقل هوایی، این سند بر اساس بارنامه هوایی و پس از تسویه‌حساب در بخش فریت یا کارگوی فرودگاه مانند فرودگاه امام خمینی صادر می‌شود.
- ترخیصیه زمینی و جاده‌ای: این سند بر اساس بارنامه CMR یا کارنه تیر در گمرکات زمینی صادر می‌شود و مجوز تحویل بار از کامیون به انبار گمرک یا صاحب کالا است.
- ترخیصیه الکترونیکی: امروزه بیشتر شرکت‌های حمل‌ونقل و سامانه‌های گمرکی از ترخیصیه الکترونیکی استفاده می‌کنند. در این روش، نیازی به تبادل کاغذ نیست و اطلاعات تسویه‌حساب مستقیماً از سامانه شرکت حمل به سامانه جامع امور گمرکی (EPL) منتقل می‌شود.
- ترخیصیه کلی و تفکیکی: در مواردی که کالا به‌صورت گروپاژ یا کانتینر مشترک (LCL) حمل می‌شود، یک ترخیصیه کلی برای فورواردر اصلی و ترخیصیه های تفکیکی برای هر یک از صاحبان واقعی کالا صادر می‌شود.
چگونگی استفاده از ترخیصیه
فرایند استفاده از ترخیصیه یکی از گام‌های کلیدی در تشریفات گمرکی است. پس از آن که محموله به بندر یا گمرک مقصود رسید، شرکت حمل‌ونقل ورود کالا را به صاحب کالا اعلام می‌کند. در این مرحله، صاحب کالا یا ترخیص‌کار رسمی وی با در دست داشتن اسناد اصلی خرید و بارنامه، به دفتر شرکت حمل‌ونقل مراجعه می‌کند.
پس از انجام تسویه حساب‌های مالی مربوط به کرایه حمل، هزینه‌های هندلینگ و سپرده کانتینر، شرکت حمل‌ونقل اقدام به صدور ترخیصیه می‌کند. امروزه در ایران، این فرایند از طریق ثبت الکترونیکی انجام می‌شود؛ بدین صورت که شرکت حمل‌ونقل اطلاعات ترخیصیه گمرک را در سامانه EPL یا سامانه جامع تجارت ثبت می‌کند.
با ثبت این اطلاعات، قبض انبار الکترونیکی برای محموله فعال شده و ترخیص‌کار می‌تواند اظهارنامه گمرکی را تکمیل کند. بدون ثبت ترخیصیه در سامانه، امکان لینک شدن بارنامه به شناسه قبض انبار وجود نخواهد داشت و اظهار کالا در گمرک غیرممکن خواهد بود. در نهایت، پس از طی تمام تشریفات گمرکی و صدور پروانه خروج، ترخیصیه به همراه بیجک انبار برای تحویل فیزیکی کالا به راننده یا ناوگان حمل داخلی ارائه می‌شود.
از متخصصین پست OCS مشاوره رایگان دریافت کنید.
🔷پشتیبانی ۲۴ ساعته، ۷ روز هفته
🔷شماره تماس: 02188745410
ترخیصیه شامل چه اطلاعاتی می شود؟
یک سند ترخیصیه استاندارد و معتبر باید حاوی اطلاعات دقیق و تفکیک‌شده‌ای درباره محموله، مشخصات طرفین و شرایط حمل باشد. کوچک‌ترین مغایرت در این اطلاعات می‌تواند فرایند ترخیص از گمرک را با مشکل مواجه کند. مهم‌ترین اطلاعات درج‌شده در Delivery order عبارتند از:
- مشخصات فرستنده: نام و آدرس شرکت یا شخص ارسال‌کننده کالا در کشور مبدأ.
- مشخصات گیرنده: نام، آدرس و شناسه ملی یا کد اقتصادی صاحب کالا یا نماینده قانونی او در کشور مقصد.
- مشخصات متصدی و شرکت حمل و نقل: نام خط کشتیرانی، هواپیمایی یا شرکت باربری زمینی صادرکننده سند.
- شماره بارنامه: شماره منحصربه‌فرد بارنامه اصلی که ترخیصیه بر اساس آن صادر شده است.
- نام وسیله حمل و شماره پرواز یا سفر: نام کشتی، شماره پرواز یا شماره پلاک و مشخصات کامیون حامل بار.
- بندر یا گمرک بارگیری و تخلیه: محل دقیق بارگیری در مبدأ و محل تخلیه بار در مقصد.
- مشخصات ظاهری کالا: شامل تعداد بسته‌ها، نوع بسته‌بندی، وزن خالص و وزن ناخالص کالا.
- شماره کانتینر و پلمپ: در حمل کانتینری، شماره کانتینرها و شماره پلمپ به‌طور دقیق ذکر می‌شود.
- شرح مختصر کالا: نام تجاری و عمومی محموله مطابق با بارنامه.
- تاریخ صدور و اعتبار: تاریخ دقیق صدور ترخیصیه و مدت زمان اعتبار آن جهت تحویل کالا.
نحوه دریافت ترخیصیه
برای دریافت ترخیصیه گمرک، صاحبان کالا یا ترخیص‌کاران باید مراحل مشخص اداری و مالی را طی کنند.
- 1️⃣مرحله اول دریافت اعلامیه ورود است. شرکت حمل‌ونقل پس از رسیدن کالا به مقصد، نامه‌ای مبنا بر اعلام رسیدن محموله به صاحب کالا ارسال می‌کند.
- 2️⃣مرحله دوم ارائه مدارک است. صاحب کالا باید اصل بارنامه بین‌المللی یا نسخه‌های الکترونیکی معتبر، ظهرنویسی‌شده در صورت نیاز، به همراه کارت شناسایی و کارت بازرگانی یا وکالت‌نامه رسمی به شرکت حمل ارائه دهد. در این مرحله باید همه هزینه‌های متعلق به شرکت حمل‌ونقل نیز پرداخت شده و مدارک آن ارائه شود. این هزینه‌ها شامل باقی‌مانده کرایه حمل، در صورتی که به‌صورت کرایه در مقصد یا Freight Collect باشد، هزینه‌های تخلیه و بارگیری و ترمینال، هزینه صدور خود ترخیصیه و ودیعه یا ضمانت‌نامه کانتینر می‌شوند.
- 3️⃣مرحله سوم ثبت الکترونیکی ترخیصیه است. پس از تأیید مالی، نماینده شرکت حمل اطلاعات Delivery order را در سامانه مربوطه ثبت کرده و کد رهگیری یا رسید ثبت الکترونیکی ترخیصیه را به متقاضی تحویل می‌دهد.
تفاوت ترخیصیه و سند ترخیص
بسیاری از افراد تازه‌کار در حوزه بازرگانی ممکن است مفهوم ترخیصیه را با سند ترخیص یا پروانه گمرکی اشتباه بگیرند، در حالی که این دو سند از نظر ماهیت و مرجع صادرکننده کاملاً متفاوت هستند. در جدول زیر این دو رو با یکدیگر مقایسه می‌کنیم.
| ویژگی | ترخیصیه | سند ترخیص |
| مرجع صادر کننده | شرکت حمل و نقل | سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران |
| ماهیت حقوقی | مجوز تحویل کالا و تسویه حساب با متصدی حمل | مجوز خروج قانونی کالا از کشور یا گمرک |
| زمان صدور | قبل از شروع ارزیابی و تشریفات گمرکی | در انتها تشریفات گمرکی و پس از پرداخت حقوق ورودی |
| مخاطب سند | انباردار و گمرک | صاحب کالا و نیروهای انتظامی |
در واقع، ترخیصیه ورودیِ تشریفات گمرکی است، اما سند ترخیص خروجیِ تشریفات گمرکی محسوب می‌شود.
تفاوت ترخیصیه و قبض انبار
یکی دیگر از تمایزهای مهم در اسناد بازرگانی، تفاوت میان ترخیصیه و قبض انبار گمرکی است.
- ترخیصیه یا همان Delivery order سندی است که توسط شرکت حمل‌ونقل صادر می‌شود و تایید می‌کند که صاحب کالا تعهدات مالی خود را با متصدی حمل تسویه کرده است و شرکت حمل هیچ مانعی برای تحویل کالا نمی‌بیند.
- قبض انبار سندی است که توسط سازمان انبارداری صادر می‌شود و گواهی می‌دهد که کالا با مشخصات، وزن و تعداد معین در انبارهای رسمی گمرک تخلیه و نگهداری شده است.
ارتباط این دو سند در این است که صدور قبض انبار نهایی و قطعی در سامانه‌های گمرکی، منوط به ثبت قبلی ترخیصیه گمرک توسط شرکت حمل‌ونقل است. تا زمانی که ترخیصیه صادر نشود، قبض انبار جهت اظهار کالا در سامانه EPL فعال نخواهد شد.
تفاوت ترخیصیه و بارنامه
بارنامه و ترخیصیه دو سند کاملاً وابسته اما با وظایف متفاوت در زنجیره حمل‌ونقل هستند.
- بارنامه: سند اصلی حمل است که در مبدأ توسط متصدی حمل صادر می‌شود. بارنامه هم به عنوان رسید دریافت کالا، هم قرارداد حمل و هم سند مالکیت کالا عمل می‌کند. بارنامه قابلیت معامله و واگذاری به غیر را دارد.
- ترخیصیه: سندی است که در مقصد و پس از تحویل اصل بارنامه به شرکت حمل صادر می‌شود. ترخیصیه سند مالکیت نیست، بلکه فقط یک مجوز اجرایی برای تحویل بار به شخص مشخص شده در بارنامه یا نماینده قانونی او است.
به بیان دیگر، شما اصل بارنامه را به شرکت حمل تحویل می‌دهید یا آن را ابطال کرده و در ازای آن ترخیصیه دریافت می‌کنید.
واگذاری ترخیصیه
در برخی حالات تجاری، ممکن است صاحب کالای درج‌شده در بارنامه قصد داشته باشد مالکیت کالا یا مسئولیت ترخیص آن را در گمرک مقصد به شخص یا شرکت دیگری منتقل کند. این اقدام تحت عنوان واگذاری ترخیصیه یا Transfer of Delivery order شناخته می‌شود.
با واگذاری ترخیصیه، تمام حقوق قانونی مربوط به تحویل و ترخیص کالا از خریدار اول به خریدار جدید منتقل می‌شود. این فرایند معمولاً زمانی رخ می‌دهد که کالا در مسیر حمل یا در مبادی ورودی به فروش می‌رسد.
علت واگذاری سند ترخیصیه کالا
مهم‌ترین دلایل واگذاری ترخیصیه را می‌توان به صورت زیر خلاصه کرد:
- فروش کالا در مسیر
- تغییر ترخیص‌کار یا کارگزار گمرکی
- تأمین مالی و اعتبار اسناد
- تغییر ساختار شرکت
نحوه واگذاری ترخیصیه در سامانه EPL
امروزه واگذاری ترخیصیه گمرک در ایران به‌صورت تمام‌الکترونیک در سامانه جامع امور گمرکی (EPL) انجام می‌شود. مراحل آن به شرح زیر است:
- ورود صاحب اول کالا به حساب کاربری خود در سامانه EPL
- انتخاب گزینه واگذاری ترخیصیه یا انتقال مالکیت
- وارد کردن شماره شناسه ملی یا کد ملی خریدار جدید و شناسه ترخیصیه یا بارنامه
- تأیید نهایی انتقال
با این کار، سیستم به‌طور خودکار مالکیت ترخیصیه را به نام خریدار جدید تغییر داده و قبض انبار به نام وی صادر می‌شود.
هزینه ترخیصیه
دریافت ترخیصیه مستلزم پرداخت هزینه‌های مشخصی به شرکت‌های حمل‌ونقل و پایانه‌های بندری و فرودگاهی است. این هزینه‌ها بر اساس تعرفه‌های مصوب انجمن‌های حمل‌ونقل و بخشنامه‌های سازمانی تعیین می‌شوند. عوامل تشکیل‌دهنده هزینه ترخیصیه عبارتند از کارمزد صدور ترخیصیه، هزینه خدمات ترمینالی، هزینه شست‌وشو و بازرسی کانتینر، هزینه اصلاح اسناد در صورت وجود مغایرت و حق توقف کانتینر در صورتی که کانتینر بیش از مهلت معافیت نزد صاحب کالا باقی بماند.
روش های کاهش هزینه ترخیصیه
برای به حداقل رساندن هزینه‌های مربوط به ترخیصیه گمرک، بازرگانان می‌توانند راهکارهایی را به کار بندند؛ بعضی از این راهکارها را در ادامه مورد بررسی قرار می‌دهیم.
- مدیریت فری تایم: مذاکره با شرکت حمل در مبدأ برای دریافت فری‌تایم بیشتر مثلاً ۱۴ یا ۲۱ روز معافیت از حق توقف کانتینر.
- دقت در تنظیم اسناد: بررسی کامل اطلاعات بارنامه پیش از صدور نهایی در مبدأ تا از هزینه‌های سنگین اصلاح سند جلوگیری شود.
- سرعت در تسویه‌حساب: مراجعه سریع به شرکت حمل بلافاصله پس از صدور اعلامیه ورود جهت جلوگیری از جریمه‌های تاخیر.
- انتخاب خطوط حمل مناسب: مقایسه تعرفه‌های THC و هزینه‌های جانبی خطوط مختلف کشتیرانی یا هوایی قبل از عقد قرارداد حمل.
چه سازمانی ترخیصیه را صادر می کند؟
صادرکننده اصلی ترخیصیه، شرکت متصدی حمل‌ونقل است که کالا را از مبدا به مقصد منتقل کرده است. این شرکت‌ها می‌توانند شامل خطوط کشتیرانی یا نمایندگی‌های رسمی آن‌ها در ایران، شرکت‌های حمل‌ونقل هوایی و نمایندگی‌های ایرلاین‌ها و شرکت‌های حمل بین‌المللی جاده‌ای و فورواردرها باشند. این شرکت‌ها پس از احراز مالکیت، تسویه‌حساب مالی و ابطال اصل بارنامه، اطلاعات Delivery order را به سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران و شرکت‌های انبارداری عمومی اعلام می‌کنند. بنابراین، گمرک صادرکننده ترخیصیه نیست، بلکه دریافت‌کننده و پذیرنده این سند است.
پیگیری وضعیت ترخیصیه
با هوشمند شدن فرآیندهای تجاری، پیگیری وضعیت ترخیصیه به‌صورت آنلاین امکان‌پذیر شده است. تجار و ترخیص‌کاران می‌توانند با استفاده از روش‌های زیر از وضعیت صدور و ثبت ترخیصیه خود مطلع شوند:
- سامانه جامع امور گمرکی: با ورود به بخش استعلام ترخیصیه در سامانه epl.irica.ir و وارد کردن شماره بارنامه و کد ملی صاحب کالا.
- سامانه جامع تجارت: در بخش مدیریت اسناد حمل و استعلام‌های لجستیکی.
- پورتال اختصاصی شرکت‌های حمل‌ونقل: اکثر خطوط کشتیرانی و شرکت‌های بزرگ لوجستیکی، سامانه پیگیری آنلاین دارند که با وارد کردن شماره بارنامه، وضعیت صدور Delivery order و تسویه‌حساب‌ها را نمایش می‌دهد.
چرا شرکت پست OCS ؟!
1. نمایندگی رسمی شرکت OCS ژاپن در ایران
2. اطلاع لحظه ای از وضعیت بار ارسالی
3. پشتیبانی 24 ساعته همیشگی
4. ارائه خدمات پست Door To Door با هزینه مناسب
5. ارائه انواع خدمات پست بین المللی و ترخیص کالاهای تجاری
سوالات متداول ترخیصیه Delivery order
ترخیصیه توسط شرکت حمل‌ونقل صادرکننده بارنامه، خط کشتیرانی، خط هوایی، شرکت حمل زمینی یا فورواردر پس از تسویه‌حساب کامل هزینه‌های حمل صادر می‌شود.
بله، ترخیصیه گمرک اصلی‌ترین مجوز تحویل کالا است. بدون صدور و ثبت الکترونیکی ترخیصیه، گمرک اجازه اظهار کالا را نداده و انباردار امکان تحویل فیزیکی کالا را نخواهد داشت.
خیر، بارنامه سند اصلی حمل و سند مالکیت کالا است، در حالی که ترخیصیه فقط یک مجوز اجرایی تحویل کالا در مقصد است که پس از ارائه و ابطال بارنامه صادر می‌شود.
رسید ثبت ترخیصیه الکترونیک، کد رهگیری یا برگه‌ای است که پس از ثبت موفقیت‌آمیز اطلاعات Delivery order توسط شرکت حمل در سامانه EPL گمرک صادر می‌شود و اثبات‌کننده اتصال ترخیصیه به سامانه گمرک است.
جمع بندی
در نهایت، ترخیصیه یا Delivery order یکی از حیاتی‌ترین اسناد در فرایند ترخیص کالا از گمرکات کشور است که نقطه تقاطع میان خدمات حمل‌ونقل بین‌المللی و تشریفات گمرکی محسوب می‌شود. تسلط بر نحوه صدور، الزامات قانونی، نحوه انتقال الکترونیکی در سامانه EPL و تفاوت‌های دقیق آن با سایر اسناد مانند بارنامه و قبض انبار، برای هر بازرگان و ترخیص‌کاری الزامی است. مدیریت هوشمندانه هزینه‌های ترخیصیه، بررسی دقیق اسناد در مبدأ و اقدام به موقع برای تسویه‌حساب با شرکت‌های حمل‌ونقل می‌تواند از بروز هزینه‌های سنگین دموراژ و انبارداری جلوگیری کند.
پشتیبانی تخصصی تلفنی برای شما در هر زمان…
جهت دریافت مشاوره تخصصی واردات، صادرات و پست اکسپرس با ما در ارتباط باشید.